Co roku 10 października od 1992 r. obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Wtedy to z inicjatywy Światowej Federacji Zdrowia Psychicznego (WFMH) po raz pierwszy zorganizowano światowe wydarzenie edukacyjne poświęcone dobrostanowi psychicznemu. Początkowo inicjatywa skupiała się na powszechnej edukacji i przełamywaniu społecznego tabu wokół zaburzeń psychicznych. Z czasem, przy aktywnym wsparciu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), coroczne obchody zyskały bardziej oficjalny charakter. Każdego roku wydarzenie opatrzone było nowym tematem przewodnim, który miał zwracać uwagę na konkretne wyzwania. Oficjalne hasło tegorocznej kampanii „Głos żywego doświadczenia: realni ludzie, realna zmiana” (Lived experiences heard: real voices, real change) oddaje głos osobom, które osobiście doświadczyły kryzysów psychicznych.
Osobiste doświadczenie impulsem do zmiany
Biuro Regionalne WHO dla Regionu Wschodniego Morza Śródziemnego (WHO EMRO) podkreśla, że transformacja opieki zdrowotnej nie powiedzie się, jeśli w proces planowania i podejmowania decyzji nie zostaną włączeni ci, których te reformy bezpośrednio dotyczą. Niezbędnym elementem nadchodzących zmian jest zmiana postrzegania roli pacjenta. Unikalna wiedza płynąca z własnego przeżycia – od procesu diagnozy, przez zmagania z objawami, aż po korzystanie z terapii i systemów wsparcia – stanowi perspektywę, której nie da się zastąpić wykształceniem medycznym czy badaniami. Osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego zauważają luki w systemie i są w stanie wskazać, jakie formy pomocy okazują się rzeczywiście skuteczne w codziennym życiu.
Znane w środowisku praw człowieka hasło „Nic o nas bez nas” zyskuje w kontekście zdrowia psychicznego nowe znaczenie. Osoby z doświadczeniem kryzysu psychicznego nie powinny być traktowane jedynie jako bierni adresaci pomocy czy autorzy poruszających historii, lecz jako równorzędni partnerzy w procesie projektowania polityk zdrowotnych, wdrażania świadczeń medycznych oraz oceniania ich efektywności.
Model środowiskowy i prawa człowieka
Kluczowym wymogiem współczesnej opieki nad zdrowiem psychicznym pozostaje poszanowanie praw człowieka i ludzkiej godności. Wydaje się to być oczywiste, ale miliony ludzi na całym świecie wciąż przebywają w zamkniętych instytucjach, często odizolowani od społeczeństwa i pozbawieni wpływu na własne życie. Tegoroczna kampania pod hasłem „Głos żywego doświadczenia: realni ludzie, realna zmiana” wzywa do zdecydowanego odchodzenia od modelu instytucjonalnego na rzecz opieki środowiskowej. Priorytetem jest stworzenie warunków, w których każdy człowiek ma dostęp do wsparcia medycznego, mieszkaniowego, edukacyjnego oraz zawodowego w swoim lokalnym otoczeniu.
Wyzwania w tym obszarze doskonale obrazują dane statystyczne z regionu Wschodniego Morza Śródziemnego, gdzie szacowany wskaźnik rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych sięga 15,7%, przekraczając średnią globalną wynoszącą 14,2%. Wskaźnik depresji szacowany jest tam na 4,7%, a zaburzeń lękowych na 6,3%. Co więcej, stany związane ze zdrowiem psychicznym odpowiadają w tym regionie za 20,5% wszystkich lat przeżytych z niepełnosprawnością. [1]
Przenosząc się do Polskich realiów, również można zauważyć, że sytuacja nie jest kolorowa. Na depresję choruje prawie 4 miliony dorosłych Polek i Polaków a 30% osób przed 18 r.ż. ma podejrzenie depresji. Wśród uczniów sytuacja jest jeszcze trudniejsza, ponieważ aż 4 na 10 uczniów myślało o podjęciu próby samobójczej. Jednak wśród Polaków najczęstszym zaburzeniem psychicznym są zaburzenia nerwicowe, które dotykają aż 16,07% osób dorosłych. Coraz więcej mówi się też o epidemii samotności, która nie ominęła Polski – według raportu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu z 2023 roku aż 48% dorosłych Polaków doświadcza przewlekłego poczucia samotności. 27% Polaków czuje się bezradnych wobec swojego zdrowia psychicznego – to ponad ¼ populacji kraju.[2]
Zadbaj o siebie i bliskich
Systemowe reformy muszą iść w parze z indywidualną dbałością o kondycję psychiczną oraz wzajemną uważnością. Codzienna higiena zdrowia psychicznego opiera się na prostych, lecz konsekwentnych nawykach:
- stawianiu granic w pracy i życiu osobistym,
- dbaniu o regeneracyjny sen,
- aktywność fizyczną
- pielęgnowanie bliskich relacji interpersonalnych.
Równie istotna jest umiejętność dostrzegania niepokojących sygnałów u osób z naszego otoczenia. Zmiany w zachowaniu, takie jak:
- stopniowe wycofywanie się ze spotkań towarzyskich,
- przewlekłe rozdrażnienie,
- spadek motywacji,
- zmęczenie
- wypowiedzi sugerujące poczucie beznadziei
Te sygnały powinny wzbudzić naszą czujność. Reaguj, ale bez oceniania ani dawania gotowych rozwiązań czy rad. Bądź obecny, wysłuchaj, akceptuj, i nie umniejszaj emocjom i przeżyciom osoby. Możesz też delikatne zachęcić do kontaktu ze specjalistą, takim jak psycholog, psychoterapeuta czy lekarz psychiatra.
Numery alarmowe
- 116 111 – Bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży (prowadzony przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę). Całodobowy, bezpłatny i anonimowy numer, pod którym dzieci i nastolatkowie znajdą profesjonalną pomoc psychologiczną.
- 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka. Bezpłatna, całodobowa infolinia wsparcia dla dzieci oraz ich opiekunów.
- 22 484 88 04 – Antydepresyjny Telefon Zaufania Młodych (Fundacja ITAKA). Dedykowana linia dla młodych osób zmagających się z depresją oraz ich bliskich.
- 112 – Ogólnopolski Numer Alarmowy. Zadzwoń natychmiast w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia
Julia Gomółka
Absolwentka dziennikarstwa Uniwersytety Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Studentka pedagogiki z logopedią na Uczelni Społeczno Medycznej w Warszawie. W Stowarzyszeniu SOS Wioski Dziecięce w Polsce pracuje od 2024 roku.
[1] WHO EMRO – World Mental Health Day 2026
[2] Zdrowie psychiczne Polaków – kompleksowe zestawienie (2026)
